منشأ سویا از نظر تعداد زیادی محققین شمال شرقي چين است و برخي ديگر اعتقاد دارند كه شرق آفريقا و استراليا زادگاه اصلي اين گياه است
نگاهی به پیشینه تولید دانه سویا در جهان
دانه سويا ۴۰ گونه دارد كه به صورت بوته‌هاي در هم پيچيده رشد می کند و در منطقه آسيای شرقی و استراليا فراوان است. منشأ سویا از نظر تعداد زیادی محققین شمال شرقي چين است و برخي ديگر اعتقاد دارند كه شرق آفريقا و استراليا زادگاه اصلي اين گياه است. سويا از طريق چين در كشورهاي همسايه اش از جمله كره و ژاپن، جنوب شرقي آسيا و سرانجام در کل جهان پراكنده شد. اين دانه روغني تا آغاز اين قرن كه آمريكا آن را به يك محصول تجارتي بازرگانی تبديل كرد، در انحصار آسيا باقي مانده بود.
سويا در سال ۱۸۸۲ وارد کشور برزيل شد اما به مدت صد سال به اهمیت آن پی نبردند. برزيل اكنون يكي از توليدكنندگان و صادركنندگان عمده ی دانه سويا در جهان است.
سويا در سال ۱۷۹۰ به کشور انگلستان راه يافت و در باغ‌هاي گیاهان سلطنتي اینگلند كاشته شد.
در حال حاضر آمريكا بيشترين مزارع انواع سويا را زیر کشت دارد كه هر چند از نظر ظاهر به هم شبیه نیستند اما از نظر ژنتيكي کاملا مشابه هستند. از طرفی آمريكا بزرگ‌ترين صادركننده دانه سويا در جهان است و به همراه دو کشور چين و برزيل بيش از ۹۰ درصد نياز جهان به این دانه روغنی استراتژیک را تأمين مي‌كنند. سويا در آسيای جنوب شرقی قرن‌ها يك غذاي اصلی بوده است و بيشترين مصرف خانگي را داراست. اين ماده غذايي به طور عمده از نظر تجاري به عنوان غذاي دام و انسان مصرف و براي روغن‌كشي كشت مي‌شود. در حال حاضر اين دانه روغني از نظر مجموع توليد و تجارت بين‌المللي مهم‌ترين دانه حبوبات است.
تاریخچه کشت سویا در ایران
در رابطه با کشت گياه سویا در زمان‌هاي گذشته در ایران اطلا‌ع دقيقي در دست نيست. در گذشته اقداماتی براي رواج مصرف سويا در ايران انجام شده كه تمام اين اقدام‌ها به دليل عادت نداشتن مردم به مصرف سویا و در نتيجه نبود بازار فروش، بي‌نتيجه مانده است. در سال‌هاي ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۶، انواعي از سويا از چين و هندوچين به وسيله رئیس دانشكده كشاورزي وقت كرج به ايران آورده شد و مورد آزمايش قرار گرفت. همچنين طي سال‌هاي ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ انواع مختلفي سويا از آلمان وارد كشور شد و در بنگاه اصلا‌ح نباتات شهر كرج مورد آزمايش قرار گرفت. حاصل تمام اين آزمايشات حاكي از عملكرد خوب در توليد این دانه بود اما به دليل فقدان بازار مصرف، رونقي پيدا نكرد. در سال ۱۳۴۱، گروه صنعتي بهشهر مقداري بذر سويا را از ژاپن وارد كرد و پس از عقد قرارداد با زارعان براي بالا بردن سطح زيركشت و توسعه آن تلا‌ش كرد.
زراعت سويا به عنوان یک دانه روغني از حدود سال ۱۳۴۲ با وارد كردن بذر آن به ايران در مناطقي از استان مازندران آغاز و متعاقب آن كشت سويا توسط شركت سهامي دانه هاي روغني در سایر نقاط كشور شروع شد. كشت سويا در دو فصل زراعت بهاره و زراعت تابستانه انجام مي‌شود كه كشت دوم آن در ايران بعد از کشت محصولا‌تي چون گندم، جو، سيب‌زميني، كاهو و باقلا انجام مي‌شود و بدين لحاظ نياز به اختصاص زميني خاص براي كشت ندارد.
مهم‌ترين مناطق كشت سويا در كشور استان‌هاي مازندران، گلستان، لرستان، آذربايجان شرقي و دشت مغان است. اين گياه چون از خانواده حبوبات است مي‌توان آن را به عنوان منبع ازت به منظور تقويت خاك براي كشت بعدي استفاده كرد. همچنين به دليل مصارف متنوع دانه سويا افزايش توليد آن ضروري به نظر مي‌رسد. البته دانه سويا به طور متوسط حاوي ۱۹-۱۵% روغن و ۴۳-۳۵% پروتئین است كه مي‌توان به عنوان مهم‌ترين ماده اوليه صنايع روغن‌كشي و توليد فرآورده هاي پروتئيني و خوراك دام از آن نام برد.
توليد سويا در سال ۱۳۵۷ به اوج خود طي سال‌هاي ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ مي‌رسد كه اين افزايش ناشي از گسترش سطح زيركشت بدون توجه به افزايش بازدهي در سطح بوده است. پايين بودن عملكرد در هكتار (به طور متوسط ۷/۱ تن در هكتار) در مقايسه با متوسط سطح جهاني (۲ تن در هكتار) از ديگر عوامل كاهش درآمد حاصل از كشت سويا در ايران است. البته با توجه به اهميتي كه در سال‌هاي اخير به دانه‌هاي روغني داده شده، وضعيت سويا در ايران نيز از لحاظ كشت و تحقيقات، رو به توسعه بوده به طوري كه در سال ۱۳۷۱ در اراضي مستعد مازندران ۴۱۹۲۰ هكتار زيركشت دانه‌هاي روغني رفت كه از اين مقدار ۳۶۹۲۴ هكتار آن مخصوص كشت سويا و ميزان محصول آن ۱۱۷ هزار تن بود كه نشان از افزايش قابل توجه کشت نسبت به سال‌هاي قبل و بهبود در عملكرد زارعین است.
