مایکوتوکسین چیست؟
مایکوتوکسینها ترکیبات سمی هستند که بهطور طبیعی توسط قارچها تولید میشوند و روی گیاهان یا غلات مورد استفاده در خوراک دام رشد میکنند. وقتی حیوانات خوراک آلوده به مایکوتوکسینها را مصرف میکنند، میتواند باعث بروز مشکلات مختلف سلامتی شود، که شدت و نوع آن بسته به نوع مایکوتوکسین متفاوت است.
تولید مایکوتوکسینها به شرایط رشد مناسب قارچها بستگی دارد و ممکن است قبل یا بعد از برداشت رخ دهد. پیش از برداشت، عواملی مانند خشکسالی یا آسیب حشرات که باعث استرس گیاهان میشوند، احتمال تولید مایکوتوکسین را افزایش میدهند. پس از برداشت، رطوبت بالا، آسیب به دانهها یا شرایط نگهداری نامناسب میتواند این احتمال را بیشتر کند.
شایعترین منبع آلودگی به مایکوتوکسینها در خوراک، غلات آلوده است؛ از جمله جو، ذرت، ارزن، جو دوسر، برنج، چاودار، سورگوم، تریتیکاله و گندم. محصولات جانبی غلات، مانند باقیماندههای الکشده، محصولات تقطیر یا باقیماندههای کارخانههای آبجوسازی نیز ممکن است آلوده باشند. همچنین علوفه، سیلاژ و خوراکهای فرآوریشدهای که از مواد آلوده تهیه شدهاند، میتوانند مایکوتوکسین داشته باشند.
اثر مایکوتوکسینها بر حیوانات مختلف
سگها
طبق تحقیقات غذای خشک حاوی غلات دارای مایکوتوکسینهای قابل اندازهگیری هستند، در حالی که غذای خشک بدون غلات و غذای مرطوب (چه حاوی غلات و چه بدون غلات) معمولاً مایکوتوکسین قابل اندازهگیری ندارد. سگها و حیوانات خانگی دیگر به دلیل مصرف طولانیمدت غذای غلاتی ممکن است در معرض این سموم قرار گیرند. اثرات حاد شامل آسیب کبد، خونریزی گوارشی، تشنج، زردی، افسردگی و بیاشتهایی است و مواجهه مزمن با دوز پایین میتواند باعث فیبروز کبد و کلیه، سرکوب سیستم ایمنی و سرطان شود.
گربهها
در مطالعهای که ۶۴ غذای خشک گربه در ایتالیا بررسی شد، مایکوتوکسینهای دئوکسینیوالنول، فومونیسین B1 و B2، اوکراتوکسین A، آفلاتوکسینهای B1، B2، G1 و G2، زئارالنون و سموم T-2 و HT-2 شناسایی شدند. شایعترین مایکوتوکسینها دئوکسینیوالنول و فومونیسین بودند. برخی غذاها از حد مجاز آفلاتوکسین B1 و مقادیر راهنمای اتحادیه اروپا برای T-2، اوکراتوکسین A، فومونیسینها و زئارالنون فراتر رفتند. همچنین ترکیب چند مایکوتوکسین در برخی نمونهها مشاهده شد. طبق برخی منابع گربهها نسبت به تریکوتسینها مقاومتر از سگها هستند، اما شواهد بالینی کافی برای تأیید این ادعا موجود نیست.
اسبها
اسبها به فومونیسینهای تولیدشده توسط گونههای Fusarium مانند F. proliferatum و F. verticillioides بسیار حساس هستند. مصرف ذرت یا ذرت آلوده میتواند منجر به بیماری لوکوآنسفالومالاسیای اسبی (ELEM) شود، که ممکن است کشنده باشد. از آنجا که اسبها عمر طولانیتری دارند، در معرض مواجهه طولانیمدت با مایکوتوکسینها قرار میگیرند. آسیبها معمولاً به سیستم عصبی مرکزی، قلب و کبد وارد میشوند و میتوانند باعث عفونت، ضایعات مغزی و سرطان شوند. تضعیف سیستم ایمنی همچنین میتواند پاسخ به واکسیناسیون را کاهش دهد. معمولاً بیماری ۲–۳ هفته پس از مواجهه ظاهر میشود. دو فرم اصلی بیماری در اسبها وجود دارد:
- فرم نوروتوکسیک (ELEM)
- فرم هپاتوتوکسیک که موجب آسیب کبد میشود
این دو فرم ممکن است جداگانه یا همزمان رخ دهند. فرم نوروتوکسیک معمولاً سریع پیشرفت میکند و مرگ طی چند روز یا حتی چند ساعت ممکن است رخ دهد. فرم هپاتوتوکسیک کمتر شایع است و ممکن است 10- 5 روز پس از بروز علائم به مرگ منجر شود.
گاوها
مایکوتوکسینها تهدیدی جدی برای سلامت گاوها محسوب میشوند، زیرا باعث اختلال در تخمیر شکمبه و تضعیف سیستم ایمنی شده و ممکن است سرکوب ایمنی ایجاد کنند. وجود این سموم در شیر و گوشت نیز خطراتی برای سلامت انسان دارد. اگرچه گاوها به دلیل فعالیت میکروبهای شکمبه نسبتاً مقاومتر هستند، اما اغلب به طور همزمان در معرض چندین مایکوتوکسین قرار میگیرند، از جمله مایکوتوکسینهای جدید که اثرات آنها هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
آفلاتوکسینها از خطرناکترین مایکوتوکسینها هستند و معمولاً در محصولاتی مانند ذرت، پنبهدانه و بادامزمینی یافت میشوند. علائم مسمومیت با آفلاتوکسین در سطوح پایین اغلب غیر اختصاصی است، اما با افزایش دوز یا طولانی شدن مواجهه شدت مییابد. دامهای جوان حساستر هستند. در نشخوارکنندگان، نشانهها شامل کاهش مصرف خوراک و تولید شیر، آسیب کبدی، ضعف ایمنی، علائم عصبی، سقط جنین و در موارد شدید، مرگ است. متابولیت آفلاتوکسین M1 بهسرعت در شیر ظاهر میشود، اما معمولاً چند روز پس از حذف خوراک آلوده قابل تشخیص نخواهد بود.
درمان اختصاصی برای آفلاتوکسیکوز وجود ندارد و تنها راهکار، حذف فوری خوراک آلوده است. انجام آزمونهای مایکوتوکسین و کنترل شرایط نگهداری خوراک ضروری است. سایر مایکوتوکسینها مانند DON، زرالنون و فومونیزینها نیز میتوانند بهویژه در سطوح بالا بر سلامت و عملکرد دام تأثیر منفی بگذارند و اثرات تجمعی آنها وضعیت را تشدید کند.